(سد مخزنی ماکو (بارون) در ۱۲ کیلومتری جنوب شهرستان ماکو بر روی رودخانه زنگمار در نزدیکی روستای بارون احداث شده‌است. این سد حدود ۱۵ هزار هکتار از زمینهای حاصلخیز پلدشت را آبیاری می‌کند.)

اين شهر از لحاظ طبيعي موقعيت خاصي دارد. شهر از طرف شمال و جنوب كوهستاني است و از جانب غرب و شرق به جلگه هاي قلعه درسي و چاي باسار منتهي مي گردد. يكي از تخته سنگهاي بسيار بزرگ كه بخشي از ديواره سنگي كوه ساري قيه است جدا قيه نام دارد.

تاريخچه ماكو :

قديمي ترين ابنيه تاريخي شهرستان ترك نشين ماكو به دوره اورارتو يا خالدها مربوط است اطاقهاي سنگي در دهات سنگر (بين ماكو و بازرگان ) چيركندي از روستاهاي ييلاقي دهستان چاي باسار و دليك داش قره عيني (سيه چشمه) و شيدي ارس ، كنار پلدشت و كشف كتيبه هايي به خط ميخي در قراء بسطام و اطراف بازرگان و حفريات و كشفيات هيئت آلماني درده بسطام و خوانده شدن كتيبه هاي ميخي توسط باستان شناسان ايراني و خارجي و نوشته هاي مورخين قديم و جديد چون موسي خورن (ارمني) و ب.ب پيوتروفسكي (روسي) ثابت مي كند كه سكنه اوليه شهرستان ماكو اورارتوها بودند. شهر بزرگ آنان به نام روسا در نزديكي قريه بسطام بنا گرديده بود.

پس از آنكه ارامنه به حكومت اورارتوها خاتمه دادند بر متصرفات آنها مسلط شدند. طبيعي است كه منطقه ماكو نيز ضميمه حكومت ارمنستان گرديد آثار كليساهاي قديمي مخصوصاً كليساي طاطاوس و خرابه شهرهايي به نام آرتازيا ، آرتز و آرشاكاوان ( يا خاور زمين به قول اكراد طايفه ساكان ) در ناحيه دامبات و آرماوير Armavir كنار رود ارس تسلط و نفوذ ارامنه را در اين منطقه روشن مي سازد.

در سال ( 694 هـ . ش ) اسقف زاكاريا و پطرس برادرش حكومت سياسي و مذهبي آرتاز را به دست آوردند. با صرف هزينه بسيار قلعه ماكو را كه محل اقامت آنان بود استحكام بخشيدند و راههاي كاروان و پل هايي در مسير راه ساختند و آنرا بصورت راهي تجاري و سوق الجيشي در آورده كه موقعيت ماكو و استحكامات تدافعي آن باعث تعجب بينندگان آن مي شد.

شاهزادگان ارمني آرتاز بيش از يكصد سال با اتكا به استحكامات قلعه ماكو و مهارت در دفاع ، كليه حملات مهاجمين به اين منطقه را يكي پس از ديگري دفع كردندو حتي تيمور لنگ نيز نتوانست آنجا را تصرف كند.

اسقف زاكاريا نه تنها راههاي اطراف ماكو را مرمت كرد بلكه چهار پل با طاقهاي قوسي روي رودخانه ماكو (زنگمار ) ساخت .

بعد از تيمور ، قره قويونلوها بر آذربايجان مسلط شدند. قرايوسف در سال 785 هـ . ش ماكو را فتح كرد . هميشه در بين امراي قره قويونلوها منازعه بود تا اينكه شاه اسماعيل صفوي در چند جنگ الوند ميرزا و سلطان مراد ميرزا بازماندگان سلسله آق قويونلو را مغلوب و سلسله مزبور را منقرض و سلسله مقتدر صفوي را تأسيس كرد . در زمان اين پادشاه جوان بود كه سلطان سليم ( سلطان عثماني ) پس از فتح آسياي صغير با لشكر خود كه مسلح به سلاح آتشين بودند به قصد تصرف آذربايجان و برانداختن سلطنت صفوي وارد دشت چالدران شد . نبرد چالدران با وجود فداكاريها و شجاعت شخص شاه اسمعيل و سرداران نامي او و سپاهيان قزلباش به نفع وي تمام نشد شاه اسماعيل همواره از اين ماجرا دل شكسته بود و كسي خنده او را نديد.

بالاخره قلعه ماكو را بعد از مدتها طبق دستور دربار شاه عباس ثاني خراب كردند و كتيبه اي در اين مورد در روي صخره نقش بست كه با اين بيت شروع مي شود.

اين قلعه كه قلعه قابان بود                                 ضرب المثل جهانيان بود ......

حكومت ماكو در دوره زنديه و قاجاريه در دست ايل بيات بود. ايل بيات تيره اي از ايل قره قويونلو بود كه مسكن اصلي آنان شرق آناتولي بود و در ركاب قره قويونلوها وارد ايران شدند .         ماکویه ( از کتا

.

 وجه تسميه ماكو :

در مورد وجه تسميه ماكو حدس و گمانهاي زيادي زده شده كه مبناي آنها معلوم نمي باشد ، ارامنه معتقدند ماكو در اصل ماكي يا مكي در زبان اورارتوها به معني آغل (مرتع گوسفند ) بوده است. برخي مانند ياقوت حموي عقيده دارند ماكو محل زندگي روحانيون زردشتي بوده است لذا در اصل ماگوش نام داشته كه به مرور ايام ماكو شده است . اسم ماكو را آرتاز ، شاوارشان ، قلعه قبان ، نيز گفته اند . به نظر مينورسكي محقق معروف روسي ماكو از تركيب ماه و كوه تشكيل شده و مي تواند مادكو باشد ( به معناي كوه ماد ) .

در باب وجه تسميه شهر ماكو به  به داستانی نيز اشاره می‌کنند که طبق آن شاه عباس در شب فتح «قلعه قبان» ماکو، وقتی به قلعه وارد می‌شود ماه را در آسمان نمی‌بیند، چراکه صخره بالای سر او بود، این داستان ساختگی که بارهادر نوشته‌ها تکرار می‌شود . در حالي كه طبق برخي نوشته ها «کلاویخو سفیر اسپانیا در دربار مغول،وقتی در ۲ قرن قبل از شاه عباس ازاین دره عبور کرده‌است، به زیبایی تمام از دره صعب العبورو قلعه آن که با نام «Makou» ذکر کرده‌است توصیف می‌کند»

و جالب اين است ميرزا محمد علي باب در پاسخ به مقلدين خود از وجه تسميه ماكو اين چنين گفته است "  ماكو در اصل ( ميان كوه ) بوده است كه به مرور زمان تبديل به مياكو و بعدا در نهايت به شكل تلفظ ماكو در آمده است .

حال اينكه اشتباه بزرگ عدهاي از تحلیل گران که آنرا به «ماه کو» نسبت می‌دهند از استفاذه آوایی فارسی آن یعنی بصورت «Mäkou» است در حالیکه ساکنان شهر آنرا «Maku»تلفظ می‌کنند.

ولی آنچه از وجه تسمیه این شهر منطقی می‌نماید اين است كه در زبان ساکنان قدیمی تر این نواحی نهفته‌است. «مکی» آوایی است که هنوز پیرمردان و پیر زنان این ناحیه برای شهر خودشان بکار می‌برند در زبانهای اورارتو و ارمنی به معنای «چراگاه گوسفندان، مرتع و ییلاق است. و ما نیک می‌دانیم که اگر امروزه ماکو به محدوده شهر مرکزی اطلاق می‌شود ولی ایامی نه چندان دور همه ییلاق‌های اطراف و آبادیهای امروزی  نام کلی ماکو نامیده می‌شدند.يا بهتر است بگوييم اين شهر در اصل ( ماكي ) نام دارد .

.

تقسیمات کشوری

تقسیمات کشوری این شهرستان، بنابرآنچه در نتایج آمارگیری سرشماری سال ۱۳۸۵ کل کشور آمده‌است، بر حسب بخش، شهر، دهستان و روستا به شرح زیر است:

بخش‌ها

• بخش مرکزی
• بخش شوط
• بخش پلدشت

شهرها

• شهر ماکو
• شهر بازرگان (شهر)
• شهر شوط
• شهر پلدشت

دهستان‌ها

دهستان‌های بخش مرکزی

• دهستان قلعه دره سی
• دهستان چایپاسار شمالی
• دهستان چایپاسار جنوبی

دهستان‌های بخش شوط

• دهستان یولاگلدی
• دهستان قره قویون شمالی
• دهستان قره قویون جنوبی

دهستان‌های بخش پلدشت

• دهستان گچلرات غربی
• دهستان گچلرات شرقی
• دهستان زنگبار
• دهستان چایپاسار شرقی

. جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال ۱۳۸۵ برابر با ۱۷۴۵۷۸ نفر بوده‌است که از این تعداد ۸۷۳۹۲ نفر آنان مرد و ۸۷۱۸۶ نفر آنان زن بوده‌اند

زبان

زبان اصلي مردم  ترکی آذری  مي باشد  كه اقليتي نيز با لهجه كرمانجي ( كردي ) تكلم مي نمايند و نوع گويش و لهجه ترك زبانان منطقه از نوع گويش و لهجه شمال غرب مي باشد .

کوه ها و رودخانه های شهر ماکو :

کوه ها :

-         كوه آغري ( آرارات ) ، در سرحد ترکیه به ارتفاع 3900 متر .

-         کوه چرکین در جنوب غرب ماکو با ارتفاع 3300 متر .

-         کوه ساري قه يه (ساری داش) در شمال شهر به ارتفاع 1400 متر .

-         کوه سبد در جنوب شهر به ارتفاع 1500 متر .

رود خانه ها :

-         رودخانه آراز (ارس) (سرچشمه این رود خانه از کوه آغری سرچشمه می گیرد)

-         رودخانه زنگمار

-         ساری سو

-                      قره سو ( در داخل شهر به رودخانه زنگمار )ی

 ریزد. ) .

 آثار با ستانی وگرد شگري شهرستان ماکو :

1.      کلیسای طاطاووس در دره قره کلیسا  در منطقه به به جيك بخش شوط  

2.      تپه ماقبل تاریخ خلیل آباد در ۳۰۰ متری شوط

3.      کلیسای عظیم سن استپانوس در دره شام ارسکنار

4.      معبد سنگی دردشت زنگنه

5.      برج و بارو و کتیبه شاه عباس در ساری قه یه و صخره ماکو

6.      خرابه‌های تعدادی کلیساهای ارمنی در دهات مختلف

7.      آثار تاریخی شهر دامبات

8.      خرابه‌های قدیمی گزلو در دره مخند

9.      آثار و علایم منقوش در سنگ درده قزلجه قلعه دهستان قره قویونلو

10.  قلعه جم خور در ده بسطام چای پارا

11.  دالانهاو غارهای زیر زمینی در اطراف آرارات

12.  اتاق سنگی در ده چیره کنده چای پارا

13.  گورستان تاریخی پیر احمد کتدی در دهات آواجیق

14.  پل بئش گؤز در ورودي شهر ماکو

15.  خرابه‌های سه گوش در دره قزلداغ

16.  اتاق سنگی در ده دلیک داش

17.  کلیسای زور زور در ده بارون

18.  دیری متعلق به فرقه دمنیکن در پای کوه قه یه

19.  اتاق سنگی (دخمه فرهاد) در ده سنگر

20.  کلیسای مریم ننه در شمال ماکو

21.  بنای باشکوه کلاه فرنگی درپاي كوه ساري قه يه واقع در محوطه بیمارستان قدس ماکو

22.  روستای زیبای باغچه جوق و یعقوبعلی کندی

23.  تپه باستانی کشمش تپه که در روستای کشمش تپه واقع در جاده ماکو بازرگان

24.  کوه سنگ ریزهٔ تیمور لنگ واقع در مرز پلدشت و نخجوان (نقاط صفر مرزی)

25.  ـ كاخ باغچه جوق : در شش كيلومتري ماكو در روستائی  به همين نام واقع است که جبهه ی غربی و جنوبی آن منتهی به دامنه کوه با صفای «چرکین» و چشمه ای به نام «کلیسه» منتهی می شود .و ساختمان آن در زمان تيمور پاشاخان بر روي خرابه هاي يك خانه تاريخي شروع و در زمان حكومت فرزندش  مرتضي قلي خان اقبال السلطنه ( سردار ماكو ) به اتمام رسيده و محل سكونت ييلاقي آن بود ( جوق در زبان ارمني واورارتو يعني ده ) در ساختمان كاخ معماران  ايراني و مهندسان  روسي و اروپايي به اتفاق كار كرده اند و هيئت كاخ تلفيقي از معماري شرق و غرب است . گچ بري ساختمان توسط اساتيد ايراني انجام پذيرفته. آئينه كاري و گچ بري ساختمان در سطح عالي است در بالاي عمارت دور تا دور گلدانها و مجسمه ها وجود دارد كه اغلب جاي گل و چراغ است .  پايه ستونها و گلدانها از سنگ خارا است و خوب حجاري شده است . اولين گرامافوني كه به ايران وارد شده در اين عمارت به چشم مي خورد كه طول بوق آن 60 سانتيمتر و ارتفاع پايه اش بيش از يك متر است پرده هاي زربفت ، مبلهاي بي نظير ، تخت خوابهاي متعدد با تشكهاي پر قو ، كاغذ ديواري ها و رنگ آميزي سالنها و نقاشي سقف اطاقها ، ظروف چيني اعلا و لوسترهاي كريستال ، فضاي حياط با گلكاري و درختان ميوه و اشجار زينتي و حوض هاي وسيع بازديد كنندگان را به ياد كاخهاي افسانه اي مي اندازد.این قصر به علت ویژگیهای ممتاز معماری و هنری در سال 1353 با دستورفرح پهلوی توسط دولت خریداری شد و بعد از انجام تعمیرات ضروری و رفع خطر از آن به علت علاقه مردم منطقه و جاذبه های قوی فرهنگی با موافقت سازمان میراث فرهنگی و تهیه مقدمات لازم ، برای بازدید عموم آماده شد که در حال حاضر به عنوان کاخ موزه باغچه جوق ماکو موردبهره برداری قرار می گیرد .

26.  سد بداولی ماکوبیز بر روی رودخانه آق سو بسته شده‌است و گنجایش کل آن ۲۱ میلیون متر مکعب آب است .

27.  سد ماكو ( بارون ) واقع در روستاي بارون

28.  سد ارس

29. تپه تاريخي برج ( ديده باني ) واقع در محله برج

30.  با غ تاريخي مو شك كه بنام پارك تفريحي شادي شناخته مي شود  كه داستان هاي زيادي راجع به آن باغ مي گويند .

31.  حمام تاريخي خان واقع در پاي كوه ساري قه يه

منابع : آمار سازمان تقسیمات کشوری و سایت استانداری آذر بایجان غربی